Keuze tussen Strijd en Vlucht
Wanneer een sporter blootgesteld wordt aan psychische druk of wedstrijdstress, heeft hij de keuze uit twee fundamentele gedragspatronen: strijd (vechten) of vlucht.
De Strijdreactie (Aanvalshouding):
- Met ‘strijd’ bedoelt Railo uitdrukkelijk geen agressie, maar een doelgerichte, positieve en aanvallende houding.
- Kenmerken van de strijdreactie:
- De sporter behoudt zijn oorspronkelijke doelstelling.
- Er is sprake van een gezond zelfvertrouwen en een sterk gevoel van eigenwaarde.
- De aandacht en psychische energie zijn volledig gericht op de uitvoering van de eigenlijke wedstrijd.
- De sporter houdt zich niet bezig met uitvluchten of zelfverdediging — hij zoekt het initiatief en valt aan.
De Vluchtreactie en de Uitwerking
- Wat is de vluchtreactie?: De sporter gaat de actuele wedstrijdsituatie op een zuiver psychische manier uit de weg. In plaats van energie te steken in een goede prestatie, gebruikt hij zijn psychische energie om zichzelf en zijn eigenwaarde te beschermen. Men wordt door zichzelf in beslag genomen en neemt psychisch afstand van de wedstrijd.
- Verschil in stressbelastbaarheid: Niet iedereen reageert hetzelfde. Sommige personen verdragen maar weinig stress voordat ze in een vluchthouding schieten, terwijl anderen onder grote stress juist offensief en strijdlustig blijven.
- Negatieve spiraal van vluchtgedrag:
- Het zelfvertrouwen daalt en men neemt een defensieve houding aan.
- Men verlaagt bewust of onbewust het eigen ambitieniveau (bijvoorbeeld: tevreden zijn met een vierde plaats, terwijl het oorspronkelijke doel winnen was).
Verschillende Vormen van Vluchtgedrag
Vlucht en dichtklappen (Apathie & Motivatieverlies)
- Apathie als bescherming: Als de stress te hoog wordt, klapt de sporter dicht. Hij kiest voor onverschilligheid of apathie om zichzelf te beschermen tegen de pijn van een eventuele mislukking.
- Stress reduceren i.p.v. motiveren: Sporters die dichtklappen leiden niet aan een gebrek aan motivatie, maar aan overmatige stress. Het heeft geen zin om zo’n sporter extra te ‘motiveren’ of op te peppen; het enige juiste medicijn is het bevrijden van de stress. Zodra de druk afneemt, keert de motivatie vanzelf terug.
Wegredeneren (Exculpatie)
- De sporter zoekt externe zondebokken of omstandigheden om het eigen falen vooraf of achteraf te rechtvaardigen.
Krampachtige lolligheid en Galgenhumor
- Het vluchtgedrag kan zich maskeren als overdreven grappig doen. De sporter maakt geintjes, gebruikt galgenhumor en spot krampachtig met de situatie (“Ach jongen, het is maar een spelletje, je leven hangt er niet van af”).
- Hoewel een opgewekt humeur prestatiebevorderend is, is deze krampachtige lolligheid een verdedigingsmechanisme om de ernst van de vluchtreactie te verbergen.
Over- of onderschatten van de tegenstander & Agressie
- Niet-realistisch denken: Het overdreven ophemelen of juist kleineren van een tegenstander dient als excuus voor de eigen prestatie.
- Agressie als vluchtreactie: Agressief gedrag komt vaak voort uit een gevoel van innerlijke zwakte. Het is een reactieve compensatie: de sporter voelt zich psychisch zo in de nauw gedreven dat hij wild om zich heen gaat slaan.
Stressvlucht versus Vlucht uit gewoonte
- Stressvlucht: Vluchtgedrag dat ontstaat door acute, aanhoudende stress. Het verdwijnt zodra de specifieke stressfactor wordt weggenomen.
- Vlucht uit gewoonte: Een ingesleten, aangeleerd defensief denkpatroon. De sporter neemt bij voorbaat al een verliezershouding aan, zelfs wanneer er geen bijzondere externe druk aanwezig is (“De wedstrijd is al verloren voordat er één bal gespeeld is”).
Vuistregels: Van Vlucht- naar Aanvalspositie
Om een sporter uit zijn defensieve vluchthouding te halen en om te buigen naar een offensieve instelling, reikt Railo de volgende concrete maatregelen aan:
- Reduceer de nervositeit: Gebruik gerichte ontspanningstraining en mentale voorbereiding.
- Verminder de verwachtingsdruk: Verlaag de irreële eisen en eisen van de omgeving/media.
- Bied sociale zekerheid en steun: Zorg voor een veilig sociaal klimaat in de ploeg waarin de mens los wordt gezien van de prestatie.
- Vergroot het bewustzijn: Help de sporter zijn eigen vluchtpatronen te herkennen en te benoemen.
- Trainer neemt verantwoordelijkheid over: De coach ‘gaat mee’ met de sporter en neemt de druk van het eindresultaat op zijn eigen schouders.
- Verminder faalangst: Werken aan het recht om te mogen falen.
- Stimuleer een aanvalspositie: Leer de sporter om te denken in kansen en actie.
- Werken met ACC-grenzen: Verruim de acceptabele competentiegrenzen van de sporter.
Mentale Oefeningen tegen de Vluchtreactie
Als onderdeel van de mentale training worden de volgende positieve, offensieve zinnen gebruikt om vluchtgedrag in de kiem te smoren:
- “Ik ben offensief”
- “Ik waag het”
- “Ik durf”
- “Ik neem de kans waar”
- “Ik neem het risiko”
- “Ik zet alles op alles”
- “Ik hou het vol”
- “Ik kan tegen mijn verlies”
- “Ik durf te winnen”
- “Ik durf te vechten”
- “Ik val aan”
- “Ik durf aan te vallen”