In de biljartsport zie je regelmatig dat een speler op een bepaald onderdeel of bij een bepaalde balsoort ijzersterk oogt, maar op een ander onderdeel juist twijfelt. Zelfvertrouwen is namelijk niet één grote pot waar je wel of niet uit tapt; het kan omschreven worden als een opeenvolging van positieve gevoelens in een bepaalde situatie. Zodra er in zo’n specifieke situatie voldoende positieve ervaringen bestaan, neemt het zelfvertrouwen in die situatie toe.

Zelfvertrouwen hangt af van de situatie en ervaring
- Verschil per onderdeel of stoot: Een biljarter kan veel zelfvertrouwen hebben in het korte spel of bij een vertrouwde losse bal, maar twijfelen bij een lange bandstoot, een lastige kaderpositie of een moeilijke driebander.
- Positieve ervaringen bouwen zelfvertrouwen op: Omdat zelfvertrouwen groeit door een reeks positieve gevoelens en ervaringen in een specifieke situatie, helpt het om juist in minder vertrouwde spelsituaties bewust positieve ervaringen op te doen.
Wanneer je zelfbeeld niet past bij een voorsprong
De aangeleverde voorbeelden uit het langlaufen en het badminton laten zien hoe verraderlijk het is wanneer je plotseling op koers ligt om te winnen van iemand die je hoger inschat dan jezelf.
Spiegelbeeld uit het langlaufen:
In het voorbeeld uit het langlaufen nam een talentvolle junior tijdens een wedstrijd de leiding over van een dominante Noorse kampioene. Het meisje voelde zich goed en leek op weg naar winst. Toen de coach haar vlak voor de finish meldde dat ze duidelijk voorlag op de kampioene, paste dat niet bij het beeld dat ze van zichzelf had. Ze kon niet accepteren dat ze de kampioene zou verslaan. Er ontstond een protestreactie, ze begon ‘na te denken’, viel terug en zag lijdend toe hoe de overwinning alsnog naar de kampioene ging—en zei na afloop dat ze geheel dichtklapte en dat niets meer klopte.
Spiegelbeeld uit het badminton:
In het badmintonvoorbeeld speelde een Zweedse speelster in de finale tegen een gevreesde Deense topspeelster met veel respect voor haar tegenstander. Toen ze langere tijd voorstond en plotseling besefte dat ze de finale zou winnen als ze zo doorspeelde, veranderde haar spel dramatisch. Aanvallend spel maakte plaats voor voorzichtigheid, ze deinsde terug in plaats van op de shuttle af te gaan, en in haar hoofd tolden gedachten dat het zelfbeeld niet klopte met de werkelijkheid die ze aan het scheppen was. Uiteindelijk verslechterde haar spel en verloor ze de wedstrijd.
Wat dit betekent aan de biljarttafel
Beide voorbeelden laten zien hoe het onderbewustzijn kan ingrijpen wanneer het idee dat je van jezelf hebt niet overeenkomt met de werkelijkheid op dat moment. Aan het biljart herken je dat wanneer:
- Je een veel hoger spelende speler of favoriet voorbijstreeft en plotseling gaat twijfelen of je dat wel ‘mag’ of ‘kunt’ waarmaken.
- Je een ruime voorsprong opbouwt en in plaats van door te stoten met lef, ineens voorzichtiger wordt, gaat nadenken over de afloop en je eigen ritme verliest.
Wat veel zelfvertrouwen doet en hoe je het opbouwt
In vrijwel elke sport is de invloed van zelfvertrouwen enorm. Veel zelfvertrouwen gaat vaak samen met een sterke concentratie: je voelt je vrij, durft risico’s te nemen, durft je in te zetten en voelt je sterk. Bovendien kunnen spelers met veel zelfvertrouwen hun nervositeit makkelijker binnen redelijke grenzen houden.
Voor trainers, begeleiders en meer ervaren clubgenoten ligt hier een duidelijke taak:
- Bouw aan een reeks positieve ervaringen: Help spelers—en zeker jongeren—om in hun eigen omgeving een reeks positieve ervaringen op te bouwen.
- Steun bij spanning en crisismomenten: Wanneer er een crisissituatie ontstaat of de druk toeneemt, spelen zenuwen een grote rol. Een veilig klimaat met positieve ervaringen kan dan de balans de goede kant op laten doorslaan.
- Werk met haalbare deeldoelen en duidelijke goedkeuring: Bij een traject dat gericht is op het opbouwen van stevig zelfvertrouwen kan de trainer samen met de speler een reeks kleinere deelgebieden of doelen formuleren waar de speler goed mee uit de voeten kan. Bij het bereiken van zo’n doel hoort de trainer een duidelijk blijk van goedkeuring en een positief commentaar te geven.
Praktische vertaalslag
- Oefen doelgericht op zwakkere spelsituaties: Kies specifieke stootsoorten of posities waar je nog minder zekerheid in hebt en bouw daar stap voor stap positieve ervaringen op.
- Blijf bij je eigen spel als je voorstaat: Merk je dat je in een sterke partij of tegen een hoger ingeschatte tegenstander gaat twijfelen of inhouden, herinner jezelf er dan aan dat je deze positie zelf hebt opgebouwd en houd vast aan je rustige uitvoering.
- Beloon kleine stappen: Stel tijdens trainingen concrete deeldoelen vast en geef—voor jezelf of als trainer/teamgenoot—duidelijke, positieve bevestiging wanneer die gehaald worden.