Bij een biljartstoot bepaalt de plaats waar de keu de speelbal raakt niet alleen de richting, maar ook de rotatie van de bal. Afhankelijk van het raakpunt ontstaat voorwaartse rotatie, terugwaartse rotatie of zijeffect. De sterkte van het effect kan worden vergeleken met de rotatie die nodig is voor zuiver rollen. Bij zuiver rollen past de draaisnelheid van de bal precies bij de snelheid waarmee de bal over het laken beweegt.

Glijden en zuiver rollen
Een biljartbal kan op drie manieren over het laken bewegen:
- Zuiver glijden: de bal beweegt vooruit zonder voorwaartse of achterwaartse rotatie.
- Zuiver rollen: de rotatie en voorwaartse snelheid zijn precies met elkaar in evenwicht.
- Glijden met effect: de bal beweegt vooruit terwijl de rotatie groter of kleiner is dan bij zuiver rollen.
Als de bal precies in het midden wordt geraakt met een horizontaal gehouden keu, krijgt de bal aanvankelijk geen rotatie. De bal schuift eerst over het laken. Door de wrijving tussen bal en laken ontstaat vervolgens vanzelf voorwaartse rotatie. Uiteindelijk gaat de bal over van glijden naar zuiver rollen. Volgens de oorspronkelijke theoretische beschouwing begint dit zuivere rollen na een afstand van: 1/8 × v₀² waarbij v₀ de aanvangssnelheid van de speelbal is.
Op het moment dat de bal zuiver begint te rollen, bedraagt de snelheid nog ongeveer 5/7 van de oorspronkelijke aanvangssnelheid.
Positief effect: boven de bal raken
Wordt de speelbal boven het midden geraakt, dan krijgt de bal extra voorwaartse rotatie. Dit noemen we positief effect of hoog effect. Hoe hoger het raakpunt, hoe sterker de voorwaartse rotatie. In de beschreven theorie wordt een belangrijk raakpunt aangegeven op ongeveer 2/5 van de straal boven het middelpunt. Bij dat raakpunt is de beginrotatie vergelijkbaar met de rotatie die hoort bij zuiver rollen.
Raak je nog hoger, dan draait de bal aanvankelijk sneller dan nodig is voor zuiver rollen. De bal heeft dan extra voorwaarts effect.
Maximale hoogte
Met een horizontaal gehouden keu kan het praktische raakpunt niet onbeperkt omhoog worden verplaatst.
- De oorspronkelijke theorie noemt ongeveer: 0,7 × de straal boven het middelpunt als hoogste bruikbare raakpunt.
- De bijbehorende maximale waarde voor hoog effect wordt aangegeven als ongeveer: +0,75
Bij bepaalde stoten, bijvoorbeeld wanneer de keu iets wordt opgeheven, kan meer rotatie worden opgewekt.
Negatief effect: trekstoot
Wordt de speelbal onder het midden geraakt, dan ontstaat terugwaartse rotatie. Dit noemen we negatief effect of trekeffect. Hoe lager de speelbal wordt geraakt, hoe sterker deze terugwaartse rotatie aanvankelijk kan zijn.
- De beschreven maximale waarde bij een horizontale keu bedraagt ongeveer: -2,75
Bij een opgeheven keu, bijvoorbeeld bij een piqué-achtige stoot, kan volgens de oorspronkelijke theorie een nog sterkere rotatie ontstaan.
Wrijving vermindert het effect
Effect blijft tijdens het rollen niet constant. De wrijving tussen bal en laken verandert voortdurend de verhouding tussen de voorwaartse snelheid en de rotatie. Bij hoog effect wordt de extra voorwaartse rotatie geleidelijk kleiner. De bal nadert uiteindelijk de toestand van zuiver rollen. Bij trekeffect wordt de terugwaartse rotatie eveneens steeds minder sterk. Als de speelbal ver genoeg moet afleggen voordat de objectbal wordt geraakt, kan het trekeffect zelfs volledig verdwijnen.
Waarom afstand belangrijk is
Een trekstoot werkt daarom het beste wanneer de te raken objectbal relatief dichtbij ligt. Moet de speelbal eerst een grote afstand afleggen, dan heeft de wrijving meer tijd om de terugwaartse rotatie af te remmen. Voor een langere afstand kan het daarom gunstiger zijn om iets minder laag te raken en meer snelheid mee te geven.
In de oorspronkelijke beschrijving wordt een raakpunt van ongeveer 1/3 van de straal onder het midden genoemd als een gunstig compromis tussen snelheid en trekeffect. Dit wordt daar het amortipunt genoemd.
Zijeffect
Naast hoog en laag effect kan de speelbal ook links of rechts van het midden worden geraakt.
Daarmee ontstaat zijeffect.
- Links van het midden raken geeft links zijeffect.
- Rechts van het midden raken geeft rechts zijeffect.
- Hoe verder het raakpunt naar de zijkant ligt, hoe groter de zijwaartse rotatie kan zijn.
Bij een horizontale keu wordt de maximale waarde van zuiver zijeffect in de oorspronkelijke theorie aangegeven als ongeveer: 1,75
Combinatie van zijeffect en hoog of laag effect
Een speelbal kan tegelijkertijd verticale én horizontale rotatie krijgen.
Je kunt bijvoorbeeld spelen met:
- links hoog effect;
- rechts hoog effect;
- links laag effect;
- rechts laag effect.
Dit is belangrijk, omdat hoog of laag effect ook invloed heeft op de snelheid van de speelbal. Daardoor verandert indirect de verhouding tussen de snelheid en de hoeveelheid zijeffect. Bij hoog effect blijft relatief meer snelheid behouden. Het zijeffect is daardoor naar verhouding minder sterk. Bij laag effect neemt de voorwaartse snelheid sterker af. Het zijeffect kan daardoor relatief sterker worden.
Effect via de band
Zijeffect speelt vooral een belangrijke rol wanneer de speelbal een band raakt.
De richting waarin de bal na het raken van de band verdergaat, wordt mede beïnvloed door:
- de snelheid van de speelbal;
- de hoeveelheid zijeffect;
- de combinatie van zij-, hoog- of laageffect;
- het raakpunt op de band.
In het oorspronkelijke rekenvoorbeeld wordt een bal met een snelheid van 0,6 m/s en sterk gecombineerd effect tegen de band gespeeld. Na het terugkaatsen wordt een afwijking van ongeveer 50° ten opzichte van de normaal genoemd, met een uiteindelijke snelheid van ongeveer 0,36 m/s.
Het voorbeeld laat vooral zien hoe groot de invloed van rotatie op een bandstoot kan worden.
Praktische betekenis voor de biljarter
De theorie klinkt ingewikkeld, maar voor de praktijk is de hoofdregel eenvoudig:
Het raakpunt op de speelbal bepaalt de rotatie, maar snelheid, afstand en wrijving bepalen hoeveel van dat effect uiteindelijk overblijft.
Een effectstoot moet daarom nooit alleen worden beoordeeld op de plaats waar de speelbal wordt geraakt.
Kort samengevat
- Midden raken – De speelbal begint vrijwel zonder rotatie, glijdt eerst en gaat door wrijving uiteindelijk zuiver rollen.
- Boven het midden raken – De speelbal krijgt extra voorwaartse rotatie. Dit noemen we hoog of positief effect.
- Onder het midden raken – De speelbal krijgt terugwaartse rotatie. Dit noemen we laag, trek- of negatief effect.
- Links of rechts raken – De speelbal krijgt zijeffect.
- Verder uit het midden raken – Geeft in het algemeen meer rotatie, maar maakt een zuivere stoot ook kritischer.
- Grotere afstand – Geeft de wrijving meer tijd om de oorspronkelijke rotatie te veranderen.
Belangrijk om te onthouden
Effect is dus geen vaste hoeveelheid die vanaf de keu tot aan het einde van de stoot hetzelfde blijft. Zodra de speelbal over het laken beweegt, grijpt de wrijving in. De kunst van goed effectspel zit daarom niet alleen in waar je de speelbal raakt, maar in de juiste combinatie van:
| raakpunt + snelheid + afstand + rotatie |