Goed biljarten begint bij goed materiaal. Een biljart dat niet waterpas staat, versleten laken, afwijkende ballen of slechte verlichting kunnen rechtstreeks invloed hebben op het verloop van een partij.
Daarom stelt het Spel- en Arbitrage Reglement (SAR) van de K.N.B.B. eisen aan het biljart, de ballen, keu, verlichting, scoreborden en andere materialen die tijdens officiรซle wedstrijden worden gebruikt.

Wie is verantwoordelijk voor het materiaal?
De verantwoordelijkheid voor het beschikbaar stellen van geschikt materiaal ligt bij de organisatie en wedstrijdleiding. De arbiter is dus niet verantwoordelijk voor de kwaliteit van het aanwezige materiaal. Wel heeft de arbiter vรณรณr het begin van een partij een belangrijke controlerende taak. De arbiter controleert of het materiaal in goede staat is. Wanneer bijvoorbeeld het biljart of de ballen moeten worden schoongemaakt, of materiaal vervangen moet worden, meldt de arbiter dit aan de wedstrijdleiding.
Kort gezegd:
- de organisatie zorgt voor geschikt materiaal;
- de wedstrijdleiding is verantwoordelijk voor de omstandigheden;
- de arbiter controleert het materiaal vรณรณr de partij;
- noodzakelijke verbeteringen worden doorgegeven aan de wedstrijdleiding.
Het biljart
Het biljart bestaat uit een speelvlak dat rondom wordt begrensd door banden. Die banden behoren volgens het reglement tot het speelvlak. Het speelvlak moet zuiver waterpas zijn. Dat is belangrijk omdat zelfs een kleine afwijking ervoor kan zorgen dat een langzaam rollende bal ongewenst van richting verandert. Voor officiรซle wedstrijden worden verschillende biljartformaten onderscheiden.
- Groot-biljart: 2,84 ร 1,42 meter
- Klein-biljart: 2,30 ร 1,15 meter
Daarnaast zijn ook de volgende maten toegestaan: 2,20 ร 1,10 meter en 2,10 ร 1,05 meter. Bij deze afwijkende kleinere formaten moet rekening worden gehouden met de daarvoor vastgestelde correctie bij de berekening van het gemiddelde.
De biljartplaat
Onder het laken bevindt zich de biljartplaat. Deze moet bestaan uit lei of een ander goedgekeurd materiaal en moet minimaal 45 mm dik zijn. Een biljart kan uit รฉรฉn plaat of uit meerdere platen bestaan. Worden meerdere platen gebruikt, dan moeten deze zo nauwkeurig op elkaar aansluiten dat:
- er geen ruimte tussen de platen zit;
- er geen hoogteverschil ontstaat;
- er geen richel in het speelvlak ontstaat.
Dat laatste is bijzonder belangrijk. Zelfs een klein hoogteverschil tussen twee leiplaten kan de loop van een bal beรฏnvloeden. Voor nauwkeurig carambolebiljart is dat niet acceptabel.
De banden
De banden rondom het biljart zijn niet alleen de begrenzing van het speelveld. Ze spelen bij veel spelsoorten een belangrijke rol in het verloop van een stoot. De banden moeten zijn gemaakt van rubber of een ander geaccepteerd materiaal. Het zogenaamde buigpunt van de band moet zich op een hoogte van: 36 tot 37 mm boven het vlakke gedeelte van het biljart bevinden. De juiste hoogte en eigenschappen van de banden zijn belangrijk voor een zo betrouwbaar mogelijke terugkaatsing van de ballen.
De omlijsting en diamonds
De bovenkant van de omlijsting van het biljart moet glad zijn. Bij een groot-biljart moet de omlijsting voorzien zijn van de bekende witte merktekens. Deze worden meestal diamonds genoemd. Bij andere biljartformaten mogen deze merktekens eveneens aanwezig zijn. De diamonds bevinden zich op gelijke onderlinge afstanden. Die afstand komt overeen met een achtste deel van de lengte van het speelvlak. Voor de geoefende biljarter zijn diamonds nuttige referentiepunten bij onder andere het inschatten en berekenen van bandrichtingen.
Het biljartlaken
De biljartplaat en de banden moeten zijn bekleed met laken dat speciaal voor de biljartsport is gemaakt en voor het gebruik is aanvaard. Het laken mag groen zijn of een andere toegestane kleur hebben. Veel belangrijker dan de kleur is de conditie van het laken. Het mag niet zodanig versleten of beschadigd zijn dat normaal biljarten ernstig wordt belemmerd.
Een biljartlaken keren?
Het reglement besteedt specifiek aandacht aan het keren van een gebruikt biljartlaken. Dat kan financieel aantrekkelijk lijken, maar een gekeerd laken belemmert volgens de toelichting een goede beoefening van de biljartsport. Een goed biljartlaken is immers bepalend voor onder andere een correcte en voorspelbare loop van de ballen.
Vocht en temperatuur
Een biljart moet zo worden opgesteld dat het laken niet vochtig of klam kan worden. Wanneer de omstandigheden in de biljartzaal dit niet vanzelf voorkomen, moet het biljart worden voorzien van een installatie waarmee vocht of klamheid kan worden tegengegaan. Dit is belangrijk omdat de toestand van het laken invloed heeft op het gedrag van de ballen.
Hoogte van het biljart
De hoogte van het biljart moet tussen: 75 en 80 cm liggen. Deze hoogte wordt gemeten vanaf de vloer tot aan de bovenkant van de omlijsting.
De biljartballen
Tijdens een officiรซle wedstrijd wordt gespeeld met een set van drie ballen. De ballen moeten door kleur en/of merktekens van elkaar te onderscheiden zijn.
Daarnaast moeten ze:
- zuiver rond zijn;
- dezelfde afmetingen hebben;
- qua gewicht vrijwel gelijk zijn;
- van een aanvaard merk en type zijn.
Het is verstandig om biljartballen vanaf de aanschaf als vaste set bij elkaar te houden. Ballen kunnen door gebruik en slijtage namelijk onderling enigszins gaan verschillen. Afmetingen van de ballen De diameter van een biljartbal moet liggen tussen: 61 en 62 mm. Het gewicht van een bal moet tussen: 205 en 220 gram wegen. Binnen รฉรฉn set is slechts een klein onderling gewichtsverschil toegestaan. Het verschil tussen de lichtste en zwaarste bal mag maximaal 1 gram bedragen.
De gemerkte bal
Wanneer met twee witte ballen wordt gespeeld, moet รฉรฉn witte bal duidelijk gemerkt zijn. Dit merkteken moet op twee tegenover elkaar liggende punten van de bal zijn aangebracht en mag niet gemakkelijk kunnen worden uitgewist. Bij gebruik van een witte en een gele speelbal geldt de gele bal als de gemerkte bal. Indien de arbiter dit wenselijk vindt, kan ook op de gele bal een extra merkteken worden aangebracht. Dat kan bijvoorbeeld nuttig zijn wanneer een speler moeite heeft om de gele en rode bal van elkaar te onderscheiden.
Biljartkrijt
Het krijt waarmee een speler de pomerans behandelt, moet speciaal voor dit doel zijn gemaakt. Biljartkrijt helpt bij het contact tussen pomerans en speelbal, maar daarbij geldt tegelijkertijd dat het materiaal niet onnodig mag worden vervuild.
Geen vettige of vervuilende middelen
Een speler mag geen stoffen gebruiken waardoor het biljart of de ballen vettig worden of sterker dan normaal worden verontreinigd. Een bekend voorbeeld is talkpoeder. Wanneer een speler talk op zijn handen gebruikt, kan dit op het biljartlaken terechtkomen en het laken vettig maken. Daarom is het gebruik van dergelijke stoffen niet toegestaan. Als alternatief noemt het reglement onder andere het beschikbaar stellen van water en een droge handdoek. Zo kunnen spelers hun handen verzorgen zonder het materiaal onnodig te vervuilen.
De biljartkeu
De keu wordt in het reglement omschreven als een ronde, taps toelopende stok. Aan het dunste uiteinde bevindt zich een leren dopje: de pomerans. Een speler mag iedere keu gebruiken die hem of haar ter beschikking staat. De aanwezigheid van een pomerans is echter essentieel. Zonder pomerans kan geen geldige carambole worden gemaakt. Wanneer een speler toch met een keu zonder pomerans afstoot, ontstaat een touchรฉ zoals bedoeld in het reglement.
De vork of bok
Wanneer een speler de speelbal niet goed met een normale voorhand kan bereiken, mag hij gebruikmaken van een vork, ook wel bok genoemd. Dit hulpmiddel bestaat uit een stok met aan het uiteinde uitsparingen waarop de top van de keu kan rusten. De bok vervangt daarmee als het ware de voorhand. Bij grote biljarts moet een dergelijke vork of bok aanwezig zijn. Bij kleine biljarts wordt de aanwezigheid ervan sterk aanbevolen. De uitvoering van het hulpmiddel moet aan de daarvoor gestelde eisen voldoen.
Hulpmiddelen bij een lichamelijke beperking
Het reglement houdt rekening met spelers met een lichamelijke beperking. Als een deelnemer alleen kan biljarten door bij het hanteren van de keu gebruik te maken van een hulpmiddel, dan mag dat hulpmiddel worden gebruikt. Hiermee wordt mogelijk gemaakt dat spelers die hiervoor ondersteuning nodig hebben aan de biljartsport kunnen deelnemen.
Acquits
Op het biljart bevinden zich verschillende vaste referentiepunten. Deze worden acquits genoemd. Het zijn punten waarop de ballen volgens de bepalingen van het reglement kunnen worden geplaatst. Ze worden op het speelvlak aangegeven met zeer dunne:
- kruisjes;
- of stippen.
De verschillende acquits spelen onder andere een rol bij de voorgeschreven begin- en plaatsingsposities van de ballen.
De lengteas
Over het biljart kan een denkbeeldige lijn in de lengterichting worden getrokken, deze lijn heet de lengteas. De lengteas loopt:
- evenwijdig aan de linker- en rechterband;
- precies op gelijke afstand van beide lange banden.
Op deze lijn bevinden zich onder andere het:
- bovenacquit;
- middenacquit;
- benedenacquit.
Deze punten verdelen de lengteas in vier gelijke delen.
De afstootlijn
Door het benedenacquit loopt een tweede denkbeeldige lijn, de afstootlijn. Deze lijn loopt evenwijdig aan de benedenband. Op de afstootlijn liggen links en rechts van het benedenacquit nog twee belangrijke punten:
- linkeracquit;
- rechteracquit.
Op een groot-biljart liggen deze op 18,25 cm van het benedenacquit. Op een klein-biljart bedraagt deze afstand 15 cm.
Verlichting van het biljart
Goede verlichting is essentieel om de ballen, banden en speelrichting goed te kunnen beoordelen. Tijdens officiรซle wedstrijden gelden daarom duidelijke eisen. Het speelvlak moet worden verlicht met een lichtsterkte van minimaal: 400 lux. Een zo gelijkmatig mogelijke verlichting wordt nagestreefd. De afstand tussen de onderzijde van een traditionele armatuur en het speelvlak moet minimaal: 80 cm bedragen. Hiermee wordt geprobeerd hinder voor de spelers zo veel mogelijk te voorkomen.
Geen hinder door verlichting
Niet alleen voldoende licht is belangrijk. Het licht mag een speler ook niet onredelijk hinderen. Bij traditionele armaturen moet de binnenzijde van de kap wit zijn. De armaturen moeten bovendien zo zijn aangebracht dat de arbiter ze indien nodig kan verplaatsen wanneer ze een speler bij een bepaalde stoot hinderen. Daarbij moet worden voorkomen dat:
- licht rechtstreeks in de ogen van de speler schijnt;
- de lamp het zicht belemmert;
- door het verplaatsen onvoldoende licht op het speelvlak overblijft.
Bij een groot-biljart worden bij traditionele verlichting drie lampen boven het speelvlak gebruikt. Bij een klein-biljart zijn dat er minimaal twee. Voor ledpanelen gelden deze specifieke bepalingen voor de witte binnenkant en het aantal lampen niet.
Ook de omgeving telt mee
Niet alleen het licht direct boven het biljart is van belang. Ook verlichting buiten de directe speelruimte mag de spelers niet hinderen. Daarnaast moet rekening worden gehouden met zonlicht. Direct zonlicht kan een speler verblinden, terwijl invallend licht hinderlijke schaduwen op het speelvlak kan veroorzaken. De wedstrijdleiding moet hierop toezien en waar mogelijk maatregelen nemen.
Scoreborden
Wanneer tijdens een wedstrijd een scorebord wordt gebruikt, moeten daarop minimaal twee zaken correct worden bijgehouden:
- de stand van de partij;
- het aantal gespeelde beurten.
Bij elektronische scoreborden moet rekening worden gehouden met een mogelijke storing. Daarom moet het mogelijk zijn om bij een defect over te schakelen naar een handmatig scorebord.
De tellijst blijft belangrijk
Bij officiรซle wedstrijden moet altijd een tellijst worden gebruikt. Er moet dus een document aanwezig zijn waarmee het verloop van de partij achteraf kan worden bekeken en gecontroleerd. Ook wanneer een elektronische scoreweergave wordt gebruikt, blijft een goede registratie van het partijverloop noodzakelijk.
Mag een speler het wedstrijdmateriaal vooraf testen?
Bij de eindstrijd van een kampioenschap is het uitgangspunt dat deelnemers het wedstrijdmateriaal vรณรณr de officiรซle opening niet vooraf beproeven, voor zover dat redelijkerwijs kan worden voorkomen. Onder bepaalde voorwaarden kan worden toegestaan dat spelers het materiaal op de ochtend van de eerste wedstrijddag, vรณรณr aanvang van de wedstrijd, beproeven. Wanneer dit wordt toegestaan, moet dit tijdig aan alle deelnemers bekend worden gemaakt.
Het uitgangspunt daarbij is duidelijk: deelnemers moeten zo veel mogelijk onder gelijke omstandigheden aan de wedstrijd beginnen.
Nieuwe banden moeten worden ingespeeld
Nieuwe biljartbanden gedragen zich niet altijd meteen zoals banden waarop al enige tijd is gespeeld. Wanneer voor de eindstrijd van een kampioenschap nieuwe, nog niet ingespeelde banden zijn gemonteerd, moeten de organisatoren ervoor zorgen dat deze vooraf worden ingespeeld. Dit moet gedurende minimaal รฉรฉn uur gebeuren door รฉรฉn of meer spelers die niet deelnemen aan de betreffende eindstrijd. Het doel is niet om een volwaardige wedstrijd te spelen, maar om de nieuwe banden als het ware โlosโ te spelen. Volgens de toelichting is driebanden hiervoor bijzonder geschikt.
Waarom zijn al deze materiaalregels belangrijk?
Biljarten is een precisiesport. Een verschil van enkele millimeters, een iets afwijkende bal, een slecht aansluitende leiplaat, vocht in het laken of hinderlijke verlichting kan invloed hebben op het verloop van een stoot. Daarom probeert het reglement de omstandigheden tijdens officiรซle wedstrijden zo betrouwbaar en gelijkwaardig mogelijk te maken. Voor de biljarter betekent dit uiteindelijk dat zijn of haar prestatie zo veel mogelijk wordt bepaald door techniek, inzicht, gevoel en concentratie, en zo min mogelijk door gebreken of verschillen in het materiaal.
Samengevat
De materiaalregels van het SAR gaan veel verder dan alleen de afmetingen van een biljart. Ze zorgen ervoor dat het biljart, de banden, het laken, de ballen, de keu, hulpmiddelen, verlichting en wedstrijdregistratie aan duidelijke voorwaarden voldoen.
Voor recreatieve biljarters zijn niet al deze wedstrijdvoorschriften dagelijks van belang. Toch geven ze een uitstekend beeld van wat onder kwalitatief goede biljartomstandigheden wordt verstaan. En dat is ook buiten officiรซle wedstrijden waardevol. Goed materiaal maakt je niet automatisch een betere biljarter, maar goed en betrouwbaar materiaal geeft je wรฉl de kans om te laten zien hoe goed je werkelijk biljart.
Bron: samenvatting en uitleg op basis van Hoofdstuk 2, Materialen, uit het Spel- en Arbitrage Reglement (SAR) van de K.N.B.B. Raadpleeg voor officiรซle wedstrijden altijd de actuele, volledige tekst van het SAR.